Od bazgrot, poprzez schematy uproszczone, rysowanie zabawnych postaci, takich jak: głowonogi i głowotułowia, dzieci kształtują swoją wypowiedź plastyczną o świecie i jego uczuciach.
Pomiędzy czwartym i piątym rokiem życia dziecka obserwujemy tendencję do pokazywania szczegółów, np.: guzików płaszcza, ilości palców na dłoniach, włosów na głowie, brwi, rzęsy.  Zaczynają pojawiać się cechy: broda, wąsy, okulary, korale itp.  Oprócz świata ludzkiego znajdziemy różne zwierzęta oraz symbole wyrażające emocje. Rysunki dzieci są ekspresyjne. Jeśli ważne są dla dziecka palce dłoni, to rysuje je większe w proporcjach do całej postaci, bo np. dłonie chwytają zabawki, słodycze, ręce itp. Nadal jest to rysunku, ponieważ plamy barwne otoczone są konturem symbolizującym kolor danej płaszczyzny. Eksperymenty z kolorem i plamą zauważymy na pracach pięciolatków. Wówczas możemy już swobodnie wprowadzać takie techniki jak.: farba, wydzieranka, wycinanka, kolaże itp. Namawiam wszystkich do tego typu działań. Zaraz wyjaśnię – dlaczego tak ważne jest kształtowanie umiejętności zapełniania całej płaszczyzny kartki kolorem, wyciętym skrawkiem z gazety, nalepioną plasteliną. Autor książki pt. „Analiza psychologiczna twórczości plastycznej dzieci i młodzieży”, Stanisław Popek napisał, że „sztuczne przedłużenie wypowiedzi wyłącznie rysunkowej wpływa na zahamowanie rozwoju plastycznego dziecka”. Obawiamy się pobrudzonych stołów, podłogi, pomalowanych ubrań itp. Stwórzmy miejsce dla takiego małego artysty, w którym będzie czuł się bezpiecznie a Wy Drodzy Rodzice będziecie spokojni, że jeśli Wasza pociecha nabrudzi, bo tak będzie zafascynowana działaniem – to radość z dzieła jakie stworzy Wasze dziecko, na pewno wynagrodzi to zachowanie. Prace plastyczne przedszkolaków są naprawdę warte tego rodzaju poświęcenia. Zdarza się jednak, że dzieci przywiązane do używania kredek i innych narzędzi rysunkowych zapełniają płaszczyznę barwną niezliczoną ilością kresek. To także ciekawe doświadczenie. Warto jednak pokazać dziecku inny sposób. Nie musi to być farba, mogą być wycinanki, wydzieranki, czy plastelina, którą także można zapełniać powierzchnie kartki papieru.

Agnieszka, lat 5 (obie prace)
Co najchętniej malują przedszkolaki. Zbadano, że najczęściej jest to postać ludzka. Sześciolatki zaczynają widzieć głowę połączoną z tułowiem za pomocą szyi. Przedstawiają to na swoich rysunkach wraz z ogromną ilością szczegółów. Dominuje układ frontalny, ale zdarzają się układy z profilu oraz mieszane, czyli takie jak w starożytnym Egipcie. Ruch – dzieci próbują pokazać za pomocą rozstawionych kończyn, które nie zginają się jeszcze w stawach, ale wdzięcznie wyginają lub wznoszą. Obok postaci dominuje portret, ale też widzimy zwierzęta i szczegóły z otaczającego dziecko świata. DO tej pory zarówno człowiek jak i zwierzę miało formę głowonoga, czy głowotułowia.
Po piątym roku życia, np.: ptaki mają już owalny tułów, zaznaczoną głowę, oko, dziób, ogon. Charakterystyczne jest ujęcie profilowe w całości.  Inne zwierzęta, jak np. głowa kota jest ujęta w układzie frontalnym, reszta z profilu. Prace dzieci wzbogacane są o kwiaty, trawę i drzewa. Najpierw jest to linia, z której wyrastają gałęzie, później pień przybiera formę prostokąta z koroną w postaci linii odbiegających z jego górnej części. Następnie pojawiają się na gałęziach liście i kształtuje większe zróżnicowanie formie. Oprócz drzew, szczególnie u chłopców, występują pojazdy mechaniczne budowane z form geometrycznych. Między piątym i szóstym rokiem życia rozpoznajemy konkretnie, czy jest to samochód, rower, motor, autobus itp. Prace są naprawdę pełne ekspresji i spontaniczne i barwne.  Dominują czerwienie, żółcie, błękity oraz zieleń i czerń. Czasem kolory zlewają się, ale jest to zjawisko niekontrolowane. Dziecko przedstawia świat w niezwykle fantazyjny sposób. Wchodząc w okres szkolny świetnie wyczuwa formę, posiada poczucie harmonii i zaczyna tworzyć uporządkowane kompozycje. Badacze sztuki dziecka zwrócili uwagę, że prace przedszkolaków są barwniejsze i ciekawsze niż prace młodzieży.
W wieku szkolnym świadomość dziecka wkracza w nowy świat – świat literacki. Rodzi się realizm. Koncentracja na otaczającym świecie i próby odzwierciedlenia przedmiotów, emocje z tym związane powodują, że forma artystyczna pozostaje w tyle. I właśnie w tym momencie jedne dzieci porzucają ten rodzaj zabawy, jakim jest wyrażanie siebie przez plastykę, a inne bogacą swoje doświadczenia i rozwijają się. Jeśli zajęcia plastyczne prowadzone w szkołach nie podsycają dziecięcej wyobraźni to wzrasta skłonność do porzucenia tego rodzaju ekspresji. Z tego właśnie powodu prace plastyczne przedszkolaków często przerastają swoim bogactwem formy i treści od prac dzieci z klas początkowych.  Dzieci, u których zaobserwowano chęć dalszej zabawy pojawia się indywidualność w pokazywaniu świata. Na tym etapie wzrasta spostrzegawczość, obserwacja a koncentracja i skupienie wydłużają się. Dziecko obserwuje i uczy się pewnych „wyrażeń” na pamięć, analizuje i tworzy własny obraz. Pojawiają się motywy fantastyczne, historyczne a na tle grupy ujawniają cechy osobowościowe. Praca twórcza nie jest tylko zabawą, ale także nauką i działaniem o charakterze terapeutycznym. Kilkudziesięciominutowa koncentracja rozwija w dziecku motywację. Prace odzwierciedlają zainteresowanie dziecka. Ujawniają się cechy osobowościowe. Dynamiczne kompozycje u chłopców, statyczne u dziewczynek. Dużo elementów krajobrazu, tła z naturą, z budowlami.
Co jest bardzo charakterystyczne w pracach szkolnych dzieci?  Rodzaj przedstawienia, zauważony pod koniec XIX wieku – układ pasowy. Obok niego wykształca się widzenie topograficzne. Kolejnym jest układ kulisowy, tzw. rysunek rentgenowski. Jest to obrazowanie – jak w teatrze, przedmioty zachodzą na siebie.
Pomiędzy jedenastym a piętnastym rokiem życia następuje kryzys. Dzieci w fazie dorastania i dojrzewania przechodzą „okres burzy i niepokojów” (M. Debesse). Nie zainteresujemy martwą naturą zbudowaną z butelek, owoców i draperii. Dopiero po osiągnięciu 15tego roku życia stabilizuje się zainteresowanie i potrzeby młodzieży, która wchodzi w okres tzw. „ wiek estetyczny” (V. Lowenfeld, S. Szuman). Dużo jest szkiców z natury, rysunków krajobrazów a praca z wyobraźni zostaje zastąpiona przez realizm. Przestrzeń wyrażona jest w formie perspektywy linearnej i powietrznej a kolor stonowany. Młodzież, której zainteresowanie skupia się jednak na plastyce wchodzi w okres realizmu intelektualnego dzięki rozwijanej wyobraźni i myślenia twórczego. Ponownie dzieła młodzieży odzwierciedlają ich osobowość, stają się dynamiczne i nastrojowe. Świadoma deformacja kształtów, abstrakcyjna kolorystyka i przemyślana kompozycja dochodzą do głosu u uzdolnionej młodzieży.
Źródło: Stanisław Popek „Analiza psychologiczna twórczości plastycznej dzieci i młodzieży” Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1978
Prace dzieci pochodzą ze wspólnych spotkań i wywiadów podczas rysowania i malowania.

Adela, lat 6
Dziewczynka narysowała to co właśnie widziała. Pracę wykonywała w mojej obecności. W listopadzie na świat przyszła jej siostra – Zosia. Adelka cieszy się, ze ma siostrę, narysowała jak mama karmi piersią malutką Zosię. Obserwowała kolory i nazywała kredki, nawet poprawiła mnie nazywając kolor fioletowy – purpurowym, bo tak Pani uczyła w przedszkolu. Schemat postaci to głowonóg wzbogacony o część szyjną, która łącznie z rękoma łączy się z prostokątnym konturem tułowia. Postać mamy zawiera uproszczone elementy włosów, oczu, nosa i ust. Adelka zaznaczyła piersi mamy i na kolanach umieściła małą Zosię, nakrytą kołderką. Obserwowała bacznie, skupiając się na pracy, to znów opowiadając wierszyki: „Oczy zielone – życie szalone; oczy niebieskie – życie królewskie.” Mówiąc tak wzięła zieloną kredkę i narysowała zielone kropki – oczy, mówiąc, że mama ma zielone oczy, potem włosy i na końcu dorysowała fotel. Podłogę ujęła w dwie brązowe kreski i jedną czarną, bo jest szpara pomiędzy nimi. Podtrzymując kartkę lewą ręką, aby jej nie „uciekała” energicznie wypełniała przestrzeń kredkami dorysowując kolejno szafkę, licząc szuflady, półkę z kwiatem, kolumnę głośnika i kwiat na słoiku. W pracy przedstawione są proste formy, rozrzucone na kartce papieru, ale leżą wobec siebie prawidłowo choć proporcje są zachwiane. Największa jest mama w fotelu i to czym jest teraz zajęta – czyli karmi małą Zosię. Takie ujęcie nazywane jest „przekształceniem afektywnym”. Układ szeregowy zamyka pracę od dołu a mama i Zosia narysowane są jak przez rentgen. Dziewczynka śmiało wyraża uczucia i wiedzę pokazując w obrazowy sposób co wie o danej sytuacji. Pracę można zaliczyć do stadium symbolizmu opisowego wyrażonego konturem i plamą barwną zbudowaną z kresek.

Ida, lat 7,5 Tytuł pracy: Księżniczka i książę
Praca Idy to przykład układu pasowego. U dołu kartki trawa narysowana zawiniętymi w szeregu kreskami, powyżej para królewska, książę potraktowany statycznie, księżniczka jakby wznosi się, unosi nad ziemią. Uśmiechnięte chmurki i słońce to kolejny pas a architektura zamkowa zamyka prawą stronę pracy z trójkątną podstawą, sugerując, że zamek znajduje się na górce. Świat ilustracyjny, bajkowy i literacji bogaty w szczegóły, postać księcia ma koronę wykończoną czerwonym koralem, czerwona bluzka z guzikami i czarny pasek. Księżniczka ubrana jest w suknię z dużym, czerwonym sercem na piersiach, koralach, spinkami we włosach, buciki ma ozdobione kokardkami a w ręku trzyma klucz do zamku. Ida stworzyła ciekawy schemat ludzki. Ilość palców skrupulatnie wyliczyła, wprowadziła ulotność, gdzie czuje się, że księżniczka ciągnie księcia do zamku. Książę ma zbyt długie nogi w proporcjach jednak w całości kompozycji wygląda dobrze, ponieważ postać upozowana jest na kształt ruchu poprzez delikatnie zaznaczone wygięcia nóg, ruch ramion i pogrubienie ramienia księżniczki, co może wskazywać na „wysiłek fizyczny”. W rysunku posłużyła się obrysem w różnych kolorach, który wypełniła plamą barwną.

Szymon, lat 12
Temat: „wyjazd do babci”
Praca Szymona przedstawia ulicę w ujęciu perspektywy zbieżnej, jest wykonana z wyobraźni. Chłopiec jest spokojny, bardzo skrupulatny, najpierw myśli, potem szkicuje ołówkiem i dopełnia szczegóły. Koncentruje się na swojej pracy, nie obserwuje innych. Szymon wchodzi w fazę realizmy. Rysunek jest szkicowy, widoczny jest punkt zbiegu ulicy, choć samochód na pierwszym planie mocno przerysowany. W tym wieku u dzieci występuje kryzys, ale Szymon świetnie radzi sobie warsztatowo, widzimy w pracy doskonałą obserwację, pamięć mechaniczną i logiczną. Nie zapominajmy że praca powstaje z wyobraźni. Próbuje uchwycić zjawisko przenikania promieni śłonecznych prze chmury. Kształt wyrysowany jest z malutkich kreseczek, sposób ten wskazuje na poszukiwanie formy. Opiera się na twórczej wyobraźni i myśleniu o konkretnym obrazie, który chciał zapamiętać i który wywołał z pamięci podczas pracy twórczej.

Zabawy

Historia o … [np.: grzebieniu, bucie, misiu, ptaszku itp.]
Zadanie: stworzenie bajki/opowieści o… ulubionej rzeczy. Może to być np.: lala, miś, samochodzik, lub zwykły przedmiot codziennego użytku. Poszukajcie wspólnie z dzieckiem! To fantastyczna przygoda. Historię tworzymy na kilku kartkach, które spinamy ze sobą. Powstaje pierwsza książka inspirowana światem wyobraźni Waszego dziecka.

Portret … [mamy, taty, siostry, brata, babci, dziadka …]
Ten typ zabawy polecam szczególnie dzieciom od lat 5ciu. Wymaga większego przygotowania rodzica czy też opiekuna, związanego ze znalezieniem odpowiednich materiałów, ale pomoże rozwinąć sposób myślenia dziecka. Ćwiczenie pokazuje, jak radzić sobie w inny sposób z przestrzenią na kartce papieru. Rola rodzica i opiekuna w pomocy jest bardzo ważna.
Co jest potrzebne? Portret „montujemy” z różnych ścinków gazet, tkanin, futerka, waty, włóczki, kolorowego papieru, plasteliny itp. Z tych elementów wyciętych lub wydartych i ulepionych układamy portret a następnie klejem przymocowujemy do kartki.

Czarodziejskie okulary
Używając materiałów znalezionych pod ręką m.in. papieru, starych okularów, kartonu czy tektury oraz farb i pędzli stwórz wraz z dzieckiem magiczne okulary. Rozmawiaj z nim o świecie, o tym co widzi i czuje, co chciałoby widzieć przez swoje zaczarowane okulary, czy świat widziany w nich jest lepszy czy gorszy? Co się w nim zmienia? A może stworzycie takie okulary dla całej rodziny? Pamiątkowe zdjęcie w takich akcesoriach będzie bardzo oryginalne!

Pierwszy okres twórczości rozpoczyna się od bazgrot, kiedy dziecko nieświadomie zostawia ślady na kartce papieru, czerpie radość z posiadania i używania narzędzia rysującego lub malującego oraz bodźców z otoczenia. Okres ten nazywany jest też sztuką przypadku, trwa zwykle do około 3 lat. Pamiętajmy, że jedne dzieci rozpoczynają poznawanie świata w ten sposób już w drugim roku życia, a inne w czwartym lub piątym. Tempo rozwoju fizycznego i psychicznego w pierwszych miesiącach życia jest bardzo zróżnicowane. Z miesiąca na miesiąc dziecko obserwuje, że różne narzędzia dają inną grubość, a linie, które kreśli mogą być różnorodnej długości, krzywe, zawijane, aż dochodzi do momentu, kiedy powstałą formę zamyka w koło. Między 3 a 4 rokiem życia – pojawia się okres schematów uproszczonych, wyrażony rysunkiem postaci ludzkiej poprzez głowonogi i głowotułowie, czyli ideoplastyka. W dziecku budzi się odczuwanie kształtu i linii. Ciekawość świata pobudza je do dalszego działania. Dziecko wówczas chwyta narzędzie rysujące lub malujące pionowo do podłoża i pracuje całym ramieniem ruchem wahadłowym. Im starsze, tym więcej opowiada o tym, co rysuje i często też zmienia zdanie na temat narysowanych przedmiotów. W miarę rozwoju chętniej sięga po pędzelek, tworzy bogate ślady i sprowadza linie do okręgu. Najczęściej stosuje kolory: czerwony, żółty, zielony, niebieski i czarny. Od bazgrot bezprzedmiotowych przechodzi to tych, które już coś przedstawiają. Momentem takim jest sprowadzenie linii do koła i utworzenie na nim kilku kresek. Dzieje się to między 3 a 4 rokiem życia. Takie bazgroty powoli przeradzają się w pierwsze portrety, np. mamusi.

„Mamusia” autor: Ania M. Chmielewska

„Wuja Krzyś” autor: Ania M. Chmielewska

„Farbka” autor: Ania M. Chmielewska

Powyższe prace są przykładem rozbudowanych bazgrot przedmiotowych. Środkowa praca przedstawia pierwszą postać ludzką – portret Krzysia wykonany przez moją córkę w wieku 2 lat. Na pierwszej znajduje się koło zamknięte wraz z kreskami bocznymi. A na trzeciej pracy zabawa farbą. Wszystkie trzy prace wykonała moja córka w wieku 2 lat.

„Dziadek Gieniu” autor: Ania M. Chmielewska, lat 3

„Samochód” autor: Ania M. Chmielewska, lat 3

„Myszka” autor: Ania M. Chmielewska, lat 3

Po głowonogach przychodzi czas na głowotułowie. Jest to przejściowa forma wkraczająca w okres schematów uproszczonych i konturowych. Głowotułów to forma postaci ludzkiej, posiadająca głowę, tułów, ma zaznaczony nos, usta i oczy oraz włosy. Oczy to kropki, nos zwykle jest kreską a włosy okalają koło w postaci spiralnej lub małych kresek. Głowa posiada wszystkie ważne szczegóły, czyli jest to znak, że dziecko zdobyło najwięcej informacji właśnie o głowie. Tułów tworzony przez odrastające kończyny dolne, zaczyna być tworzony poprzez połączenie dolnych nóg i stanowi sukienkę lub płaszcz – tworząc zarys tułowia. Czasem ręce wyrastają od głowy, jakby z uszu, od głowy odrasta tułów bez szyi. Ręce zaopatrzone są w palce w formie kresek w liczbie od 3 do 7miu. Prace malowane farbą nie różnią się od tych malowanych kredką. Posiadają budowane są zwykle od frontu, rzadko z profilu.

„Autoportret” autor: Ania M. Chmielewska, lat 3
Schematyczne formy powtarzają się w pracach i stają się specyficzne dla nich dzieci sposoby obrazowania, są jednak dynamicznie, rozwijają się stale wraz z osiąganiem przez dane dziecko większej wiedzy na temat otaczającego je świata.
Po ukończeniu 4 roku życia dziecko posiada dużo więcej doświadczeń, co owocuje pojawieniem się oprócz ludzkich form zwierząt, roślin, pojazdów, domów, w bardzo uproszczonej formie, niemalże w postaci symbolicznych znaków. Jest to bardzo ciekawy okres w twórczości dziecka.
W drugiej części opiszę twórczość dzieci przedszkolnych i szkolnych a poniżej prezentuję wyniki moich doświadczeń przeprowadzone z dziećmi w okresie niemowlęcym, po niemowlęcym i wczesno przedszkolnym na przykładach konkretnych prac.

Michałek lat 1,4.
Czas wykonania pracy: kilka sekund (tempo zawrotne)

Michałek rozpoczął pracę od wyciagnięcia wszystkich kredek, losowo wybrał jedną z nich i chwytając w „garść” prawej dłoni – rozpoczął rysowanie, często „wyjeżdżając” poza obszar kartki papieru, trzymając narzędzie. Koncentrował się na pracy, nie zwracając szczególnej uwagi na otoczenie. Narzędzie do kreślenia trzymał pionowo do kartki papieru, kreślił zamaszystymi, wahadłowymi ruchami ręki zwoje chaotycznych linii, które nakładały się jedna na drugą i tworzyły plątaninę kolorowych zawijasów. Charakter pracy chłopca wyraźnie wskazuje na okres bazgrania (wg. S.Szumowa), którego cechy to: zapełnianie płaszczyzny kropkami, kreskami, krzyżującymi się liniami krzywymi aż do próby zamknięcia w koło (1,3- 3 lat) W przypadku Michała obserwujemy tylko linie krzywe bez kropek i kresek. U Michałka występują też nieświadome próby koordynowania ręki ze wzrokiem.wg V. Lowenfeld i W. Lambert Brittain określają ten okres jako „nieświadome działanie dziecka”, dziecko nabiera doświadczeń kinestetycznych, wypowiada się plamą barwną, kreską
a także formuje ruch dający dziecku dużą przyjemność. W tym wieku dzieci pracują całym ramieniem. Michałek pracował ręką – „ruchy mięśni ramienia od strony prawej do lewej”.
W pewnym momencie szukał czystej kartki – tak się rozrysował – działał dosłownie jak mały dyrygent, zgrabnie posługując się narzędziem.  Zaobserwowałam coś dodatkowego, wcześnie osiągnął sprawność motoryczną nadgarstka i wprowadzał ją do ruchu wahadłowego ramienia.
Na pracę nadgarstka wskazują pierwsze zawijasy, które powstały dzięki ruchowi nadgarstka a nie wahadłowego. Podsumowując bazgrota bezcelowa to zbiór kolorowych linii biegnących w wielu kierunkach, krzyżujących się między sobą w ruchu dynamicznym, spontanicznym i wahadłowym.

Kuba, lat 2,5
(czas wykonania pracy: 3 minuty)

Chłopiec szybko zabrał się do pracy, wybierał skrupulatnie każdy kolor, przyglądał się i przez cały czas mówił. Śmiało można tę pracę zaliczyć do bazgrot celowych (wg C. Burta), której cechą jest nadawanie nazw bazgrotom bezprzedmiotowym. Kuba rysował i opowiadał co rysował.
„Mała choinka i duża choinka” (praca powstawała w okresie świątecznym). Ale zapytany po chwili co jest na obrazku zmienił zdanie. Kredkę trzymał w całej dłoni „w garści”. (W tym wieku dzieci mogą trzymać narzędzie także w drugiej ręce lub malować obiema. Jest to działanie bardzo spontaniczne i przypadkowe.) Wykonywał energiczne ruchy zbliżone do formy koła – próba zamknięcia formy w koło (niezdarna i być może nieco przesadzona). Zygzaki i formy kuliste koncentrują się w centralnej części kartki papieru. Wyczuwalny jest uruchomiony łokieć – stąd zakrętasy i zygzaki, widać nasilenie kreski,  a więc pracę mięśniową układu ręki i skłonność do zamykania form. Jest też kilka punktów, kropek, które potrafi postawić ale przypadkowo i z nieśmiałością. Podczas rysowania zygzaków uciekała mu kartka papieru, jednak łapał ją zwycięsko. Stąd emocje pojawiające się na kartce papieru dosłownie współgrały z rysującym małym dyrygentem.
Rozróżnia kolor: czerwony i żółty. Pozostałe zna jedynie ze słuchu. Cechą charakterystyczną pracy jest intensywnie zamalowany środek pracy i od niego hałaśliwie rozbiegające się w okrężnym ruchu linie niebieskie, różowe, czarne i purpurowe; chłodna gama ale wyraźny ślad. Ruchy, jakie wykonuje Kuba to ruchy wahadłowe wynikające z pracy całą ręką, ślady form dążące do zamknięcia się świadczą o uruchomionym stawie łokciowym. Porównując z Michałkiem – nadgarstek ma jeszcze nieuruchomiony. Ta sprawność motoryczna rozwija się u dzieci w wieku bazgrot przedmiotowych.
Podczas pracy „pokazuje” rysując kłęby linii – ile wie o świecie, dzieli się wrażeniami, wspomnieniami.
Robi to z pasją, radością. Choć często zmienia temat zadania, jego wypowiedź plastyczna jest wyrazem jego wiedzy na temat świata, wyrazem uczuć. „Rysunek jest […] dokumentacją życia uczuciowego”.

Ida, lat 4
Rysunki Idy w wieku 4 lat odznaczały się podobnym schematem, motywy przewodnie to dom, ciepło rodzinne i rodzice. Powołując się na J.F.Boutonier’a – Ida jest w okresie swobodnej wypowiedzi artystycznej, której cechami jest wyrażanie uczuć, pragnień, zainteresować, wiedzy o świecie, o tematyce związanej głownie z postacią ludzką (matką) i zwierzęcą…”, wg. V. Lowenfelda i W. Lamerta Brittain’a – w fazie przedschematycznej (ekspresji swobodnej), której cechami są: odkrycie zależności między przedmiotem a rysunkiem, zmiana znaczeń form symbolicznych, zarysowanie płaszczyzny w sposób nie uporządkowany, zjawienie się postaci ludzkiej, rysunki konturowe i płaszczyznowe pozbawione proporcji, złożone z kół i linii oraz plam barwnych.
Praca Idy obrazuje formowanie się schematu, kiedy wstępuje w okres schematyczny (ideoplastyka).
Na przykładzie widać przedstawiony dom, prowadzi narzędzie sama i wie co narysować. Porozrzucane formy na kartce papieru zamyka w pewną całość, syntetyzuje. Rysunek domu opatrzony jest w okna, dach, klamkę, łamana linia czerwona prowadzi c o domu do kwiatka, pojawiają się paszek, chmury, serca i wiele form trudnych do nazwania.

Źródło: Stanisław Popek „Analiza psychologiczna twórczości plastycznej dzieci i młodzieży” Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1978

Zapraszam do galerii prac.

Zabawa: oddychanie kolorem.

Kolor czerwony: pobudzenie
Kolor niebieski: wyciszenie i równowaga
Kolor żółty: koncentracja
Kolor zielony: wyciszenie

Ciekawostka: autorka książki Koryna Opala-Wnuk w książce „Sztuka, która pomaga dzieciom” proponuje i radzi.
Zaleca rodzicom, aby jak ich pociechy odrabiają lekcje położyć żółty obrusik. Kolor ten może pojawić się na zeszytach szkolnych, na zakładkach do książek, które można samodzielnie wykonać.

Są kolory, które nie wywołują żadnych reakcji u dziecka: szarość i biel. Za wyjątkiem złych skojarzeń emocjonalnych z bielą, kiedy dziecko miało kontakt z lekarzem i szpitalem.

Zobaczmy dalej, jak kolor łączy się z ośrodkami energii. To bardzo ważne i warto zauważyć, że medycyna wschodu operuje nimi i nazwa je czakrami. Leczenie energią kolorów staje się coraz bardziej popularne. W tym procesie stosujemy tylko intensywne kolory, pomijamy, szary czarny i brązowy.

Jeśli chcemy rozpoznać stan emocjonalny dziecka przyglądamy się wszystkim kolorom. Każde dziecko jest inne, posiada inną strukturę emocjonalną dlatego ma inny rodzaj ekspresji. Wracam do koloru czarnego. Dziecko maluje pracę w kolorze czarnym. Zastanówmy się. Dlaczego? Może wcześniej zostało skrzyczane? Może zrobiło coś źle i po pół godzinie, kiedy usiadło do malowania rozładowuje swój stan emocjonalny malując w kolorze czarnym? Diagnozowanie pozostawmy specjalistom.
Istnieje szereg metod i interpretacji wg M. Lüschera, C.G. Junga, H. Rorschacha, J. Bucka oraz wg kinezjologii.
Zacytuję: „Umieć odczytywać kolory i pojąć ich znaczenie można tylko w sytuacji perfekcyjnego zrozumienia ich języka. […] Zawsze trzeba mieć na uwadze, że postrezganie koloru jest produktem pracy mózgu. A ten w każdym przypadku jest inny. […] Niech przewodnikiem w świecie kolorów będzie dla Was przede wszystkim INTUICJA wsparta wiedzą.”

W dniu dzisiejszym, moja córka namalowała pracę w kolorach fioletowo -niebieskich. Jak powiedziała, „Mamo, to jest fryzura”. A ja wiem, że to jest jej interpretacja tęczy. Wynika z bardzo osobistego doświadczenia, opowiadam jej bajkę „Z głowy”.  Zaczęło się tak, że czytałam i czytałam bajkę za bajką, Ania nie chciała nadal zasnąć, ciekawa… zgasiłam światło … i wpadły mi w usta słowa, że opowiem jej bajkę z głowy. I włączyła się moja wyobraźnia, co z tego powstało, ano bajka z głowy, bajka o głowie, która ma włosy w kolorach tęczy.

Zdaniem Marii Tyszkowej: „dziecko, które tworzy i przeżywa dzieła sztuki, zyskuje szanse zwielokrotnienia tych przeżyć, jakich dostarcza mu świat realny, a zarazem chwilowego uwolnienia się od presji praw i wymagań w tym świecie obowiązujących”[1].
Rysowanie wyzwala w dzieciach reakcje spontaniczne, odsłania osobowość.
Moc, która drzemie w procesie tworzenia, daje dziecku satysfakcję i spełnienie.
„Szczerość i prostota dzieci wyraża się w rysunku istnieniem tego, co je wzrusza w ich życiu, zadziwia, zachwyca, co chcą poznać jeszcze raz i jeszcze raz przeżyć, nad czym rozmyślają (…). W rysunkach nie ma fałszu i przemyśleń, dziecko bezpośrednio i na gorąco wyraża swobodny obraz i swój emocjonalny stosunek do niego.”[2]

POJĘCIE ARTETERAPII

Kapłani egipscy leczyli ziołami i stosowali muzykoterapię. W starożytnej Grecji holistyczne ośrodki przywracały zdrowie i równowagę. Jedną z metod leczenia była sztuka. W latach powojennych sztuka zaczęła służyć medycynie w rehabilitacji. Formy wizualne tworzone przez pacjentów, poddawane były interpretacji i konsultacji pod kątem znaczeń i symboli. Tak powstawały rysunki diagnostyczne. Kiedy Amerykanie zainteresowali się psychoanalizą – uznano, że sztuka jest ważnym ogniwem w procesie terapeutycznym. Pomaga przepracować problemy, dociera do wypieranych emocji. Arteterapia, to terapia przez sztukę, leczenie przez sztukę. Jako metoda oddziaływania wykorzystującą różne techniki plastyczne i nie tylko, ma na celu dostarczenie odprężenia, uwolnienie od napięć i odblokowanie emocji. Po raz pierwszy terminu użył w 1942 roku, brytyjski artysta Adrian Hill. Arte (jęz. franc.) jest odpowiednikiem słowa ars, które pochodzi z języka łacińskiego oraz słowa art z języka angielskiego i oznacza twórczość. Słowo terapia, z kolei, pochodzi od greckiego słowa therapeia i oznacza leczenie, przywracanie zdrowia i harmonii bez stosowania środków farmakologicznych. Pojęcie arteterapii „w szerokim znaczeniu obejmuje muzykoterapię, choreoterapię, biblioterapię oraz działania terapeutyczne przy pomocy teatru, filmu, sztuk plastycznych, takich jak malarstwo, rzeźba grafika. W węższym znaczeniu arteterapia jest wykorzystaniem technik plastycznych i wytworów w terapii i diagnozowaniu zaburzeń psychicznych i emocjonalnych. Arteterapia ma również zastosowanie u ludzi zdrowych, ale nieprzystosowanych, konfliktowych, jako metoda odprężenia, uwalniająca od nadmiaru napięć”[3]. Brytyjskie Stowarzyszenie Arteterapeutów definiuje je jako formę psychoterapii, która wykorzystuje do komunikacji media artystyczne. W naszym kraju metodę szerzył jako pierwszy – prof. Stefan Szuman, pedagog, psycholog i lekarz. Nie będę wnikać w podstawy naukowo-medyczne i terapeutyczne. Zastanówmy się, jak to się dzieje, że dzieci tak chętnie malują, rysują, lepią etc.

PROCES TWÓRCZY

Na proces twórczy składają się: fantazja, czyli wyobraźnia, nastrój i chęci, aby „coś zmalować”. Do tych chęci – możemy dziecko nakłonić. I warto to robić. W procesie twórczym biorą udział m.in. takie zmysły jak: wzrok, dotyk, słuch. Nasza pociecha rozwija się, a my możemy obserwować jak to się dzieje. Ponieważ dziecko przeżywa rysując, warto być przy nim, kiedy to robi, aby później rozumieć, co stworzyło. Tylko wówczas będziemy wiedzieć, co przedstawia rysunek. Po kilku minutach dzieci zapominają o rysunku i przechodzą do kolejnej zabawy. W procesie twórczym u dzieci, najważniejsza jest ekspresja i sam akt tworzenia. Dzięki rysunkom możemy odczytać, jak dziecko interpretuje świat, swoje uczucia i jaki jest jego stosunek do otoczenia.

KOLOR W TWÓRCZOŚCI PLASTYCZNEJ DZIECKA

Barwa ma decydujące znaczenie. Rodzimy się synestetami, co oznacza, że bodźce ze świata zewnętrznego odbieramy jednocześnie na wielu kanałach. Widzimy dźwięki, słyszymy kolory, postrzegamy kształty jako smaki. W czasie rozwoju nasz mózg redukuje pewne połączenia, zmysły „ustalają się”. Czasem jednak pewne połączenia pozostają. Wiemy też, że widzenie barw uzależnione jest od wieku dziecka i jego predyspozycji. Wrażliwość na barwy jest tym co wrażliwość na dźwięki. W pewnej mierze wrodzona, ale zależna od wpływu otoczenia i środowiska. Możemy ów talent w dziecku rozwinąć lub zdusić.
Z badań wynika, że w pierwszym miesiącu życia widzimy kolory: żółty, pomarańczowy, czerwony, zielony, turkusowy, niebieski, seledynowy, purpurowy. W drugim odróżniamy barwę żółtą od zieleni, w trzecim żółtą od czerwieni. Niektóre niemowlęta lubią barwę żółtą i czerwoną a inne zieloną i niebieską.

Kiedy potrafimy sprawnie operować narzędziem malarskim lub pisarskim, coraz częściej zwracamy uwagę na kolor. Koordynacja wzrokowo-ruchowa poprawia się, potrafimy czerpać coraz więcej radości z procesu odkrywania i tworzenia. Mając 3 lata najczęściej sięgamy po wyraźne kolory: czerwony, żółty, niebieski i czarny. Im więcej dziecko widzi i czuje, tym więcej szczegółów znajduje się na rysunkach. W wieku przedszkolnym emocje objawiają się w postaci koloru.

Jeśli dziecko czuje się dobrze, jest pogodne, jego prace są barwne, w ciepłych tonacjach, przedstawiają formy, które kojarzą się pozytywnie. Dzieci wówczas malują kolorem żółtym i pomarańczowym. Kiedy jest spokojne, chętnie sięga po kolor zielony, niebieski czy fioletowy. Jeśli zaś jest w ponurym nastroju, to przeważa kolor brązowy, czarny. Kiedy zlęknione, czuje się odrzucone i zagubione – to rysunki są ciemne i jednobarwne. Pamiętajmy jednak, że praca dziecka może być ciemna i ponura, ponieważ ma zabrudzone farby. Jeśli portret mamy narysowany jest czarnym flamastrem, to może dziecko miało pod ręką tylko ten czarny mazak a ulubiona kredka była po prostu złamana. Obserwujmy. Dlatego tak ważne jest uczestniczenie rodzica, opiekuna. Po pierwsze, widzimy w jakich okolicznościach powstaje rysunek, czy dziecko ma trudności i jakie. Po drugie, mamy niebywałą okazję do rozmowy. Możemy dowiedzieć się, co czuje, jak się czuje, za czym tęskni, o czym myśli, co je cieszy lub smuci. Znając i poznając świat wewnętrzny dziecka dużo łatwiej będzie nam porozumieć się w latach późniejszych. Po trzecie, możemy notować to, co mówi o swojej pracy aby po latach wrócić do prac i wspominać.

Bardzo ciężko jest rozpatrywać i dokonywać oceny rysunków dzieci jedynie na podstawie wyboru barwy. Istotne są: nacisk, grubość i rozmiar kreski, wielkość plamy, rozmach i dynamika, delikatność linii, położenie elementów, ilość zamalowanej przestrzeni, aż w końcu treść i szczegóły. Ważne jest otoczenie, w jakich warunkach powstawały rysunki. Poza tym, ta sama cecha może sygnalizować u jednego dziecka inny problem. A jeśli kolor był przypadkowy? Jeśli dziecko nie zna symboliki barw? Używanie koloru czarnego przez dzieci spędza rodzicom i opiekunom sen z oczu. W naszej kulturze kolor czarny jest symbolem żałoby i kojarzy się negatywnie.

Moja córka dość wcześnie zaczęła ćwiczenie ręki i nadgarstka właśnie od koloru czarnego. Dlaczego ćwiczenie? Bo maluch w wieku 1,5 – 2 lata, jak już coś kreśli – to ćwiczy. Symbole, znaczki, kropki, linie, plamy. Brała czarny gruby flamaster i rysowała. Używając farb, dopóki nie wymalowała czarnej – to inne dla niej nie istniały. Na malunkach widniały takie oto uśmiechy.

[Show as slideshow]

Akwarela i pisak – galeria z cyklu „Czarny i uśmiech”, wiek 2 lata.

Za sprawą Czerwonego Kapturka skojarzyła wilka z czarną dużą plamą i przeniosła emocje do świata realnego. Kiedyś w banku, kiedy do sali weszła pokaźnych rozmiarów osoba w czarnym płaszczu, Ania powiedziała na cały głos: „O! Wilk”. Ilustracja w bajce przyczyniła się do stworzenia skojarzeń.
Obecnie jej ulubionym kolorem jest niebieski (ma 3,5 lat).
Zanim zaczniemy niepokoić się o dziecko, zastanówmy się, czy wszystkie rysunki naszej pociechy są ponure, czy maluch jest przygaszony, chętnie bawi się z innymi dziećmi, jak zachowuje się w otoczeniu, wśród rówieśników, czy mamy z nim jakieś inne trudności? W rysunkach dzieci najwcześniej odczytamy sygnały, o tym, że nasze dziecko potrzebuje uwagi. Może jest smutne i potrzebuje więcej zabawy z nami? Może zginęła zabawka? Jeśli dziecko jest starsze i oprócz rysunków pojawiają się inne niepokojące sygnały wówczas psycholog dziecięcy najlepiej oceni i pomoże nam odczytać ukryte wiadomości w rysunkach.

wiek, 2,5 lat, Anna M. Chmielewska (…a pod ręka był niebieski pisak)
Obecnie (ma 3,5 lat) mówi, że jej ulubiony kolor to niebieski.

JAK BAWIĆ SIĘ Z DZIECKIEM?
Przygotuj miejsce, które można pobrudzić. Dzieci uwielbiają malować palcami, zwłaszcza te najmłodsze. Pozwólmy im na to. Odcisk ręki po kilku latach będzie wspaniałą pamiątką. A ile przy tym zabawy! Oprócz miejsca, liczy się czas, nasza uwaga i najważniejsze – brak krytyki. Pamiętajmy, dla dziecka twórczość to proces, emocje i odczuwanie, które przelewa na papier. Chęć wyrażania siebie poprzez kreślenie symboli mamy wpisaną w genach. Dopiero otoczenie zaczyna nas oceniać i poddajemy się, zniechęceni tracąc wiarę w nasze możliwości. Kolejna ważna uwaga. Po malowaniu wyeksponujmy pracę dziecka, załóżmy teczkę. Uwaga! Nie niszczymy i nie wyrzucamy rysunków dziecka. Jeśli praca nie nadaje się do archiwizacji, zróbmy to ukradkiem. Tak, aby dziecko nie widziało.

Natrafiłam na wypowiedź Andrzeja Pągowskiego, znanego artysty i plakacisty. „Rodzice powinni zbudować dziecku świat estetyki i sztuki, aby chronić je przed agresją, której doświadczają dzisiaj zbyt wcześnie.” Artysta wspiera poradnik dla rodziców „Rozwijaj talent dziecka” http://www.astrarozwijatalent.pl/ Zachęcam do odwiedzenia stron.

Oto ćwiczenia:

1. Rysujemy emocje na balonach
Pompujemy kolorowe balony, szykujemy kolorowe pisaki i rysujemy emocje, robimy miny, naśladujemy i pomagamy dziecku.

2. Zabawa w detektywa kolorów
na rozbudzenie i obserwację
Jedziemy autem i mówimy: widzę coś koloru… i tu np. czerwonego. Na zmianę zgadujemy.

3. Czarodziejskie barwy
mieszamy kolory w szklankach/naczyniach
Na początek proponuję zmieszanie kolorów podstawowych, czyli np. żółtego i niebieskiego = zielony. Czerwonego i żółtego = pomarańczowy, czerwonego i niebieskiego = fioletowy.

Nazwa bloga „ArtDHD” powstała już dużo wcześniej. Domena miała służyć do artystycznych zapisków. Życie pokazało inaczej. Kiedy zostałam mamą – włączyłam priorytety. Zapiski zeszły na dalszy plan, domena najwidoczniej czekała na tego bloga.

Mam nadzieję, że to odkurzone i obudzone – dzięki Marii Wojtanek (koordynatora projektów Fundacji PRZYJACIEL) – miejsce w sieci, stanie się miłym zakątkiem i kto wie, czym jeszcze w przyszłości. Sama jestem ciekawa, jak potoczy się los ArtDHD.

Sobie życzę zapału i motywacji a Was Drodzy Czytelnicy zapraszam do komentowania i wspólnego tworzenia. Szczególnie dziękuję Marii za zaproszenie. Jestem mile zaskoczona i przyjęłabym kolejną jej propozycję bez namysłu.